Simbolično, na Dan pobjede i domovinske zahvalnosti, započeli smo objavljivanje feljtona „Velikosrpska ideologija i nacionalizam kao uzrok Domovinskog rata 1991. – 1995.“ autora prof. Borisa Ćalete-Cara, mag. ing. el., brigadira Hrvatske vojske u mirovini i umirovljenog profesora Hrvatskoga vojnog učilišta „Dr. Franjo Tuđman“ u Zagrebu.
U prvom nastavku, „Od prosvjetiteljstva do nacionalnih država: Kako je nacionalizam mijenjao Europu“, autor je razmatrao pojam nacionalizma, njegova različita značenja i odnos prema domoljublju i šovinizmu. U drugom nastavku prikazao je nastanak i razvoj srpskog nacionalizma te njegov postupni prijelaz prema teritorijalnim težnjama i konceptu Velike Srbije.
U trećem nastavku autor prati kontinuitet velikosrpske ideologije – od njezina prikrivanja jugoslavenskom idejom i uloge u ratovima devedesetih do suvremenog koncepta „Srpskog sveta“. Posebnu pozornost posvećuje pojmovima srpstva i svetosavskog nacionalizma, povezanosti nacionalne i vjerske ideologije te različitim tumačenjima postojanja i utjecaja velikosrpskog projekta u današnjoj Srbiji i susjednim državama.
JUGOSLAVENSTVO KAO PARAVAN VELIKOSRPSKIH NACIONALNIH TEŽNJI
Kroz koncept Jugoslavije Srpski nacionalisti sebi pripisuju veliku ulogu i zaslugu na zbližavanju rastavljenog Balkanskog prostora, i stvaranje Jugoslavije je tretirano kao proces suprotan balkanizaciji, odnosno fragmentaciji prostora, a sve to prezentiraju kao pozitivne pojave koje imaju za cilj da doprinesu pozitivnom imidžu Srbije, da je postave kao vodeću naciju, i da prikriju svoje nacionalističke težnje.
Devedesetih godina sve se promijenilo, Srbija tada pod vodstvom srpskih nacionalista inzistira na potpunom očuvanju starog Jugoslavenskog sistema jer je u Jugoslaviji integriran koncept Velike Srbije, te na prostoru bivše Jugoslavije nastoje očuvati Jugoslavenski sistem uz potporu tzv. JNA kroz ratove u kojima su počinjeni strašni zločini, a u njima je Srbija igrala ključnu ulogu.
Možemo zaključiti da je Srpski nacionalizam bio glavna mobilizirajuća snaga politike u Srbiji devedesetih, ali i da je to nacionalizam sa jasnim ciljem i ulogom u događajima koji će dovesti do raspada Jugoslavije i ratova na prostoru bivše Jugoslavije koji su završili vojničkim porazom Srbije, kao i odcjepljenjem i međunarodnim priznanjem nezavisnosti Kosova 2008. godine.
Danas su ovo razlozi zbog čega se Srpski nacionalizam devedesetih godina smatra kompromitiranim i marginaliziranim u današnjoj Srbiji; ali Srpski nacionalizam i dalje igra ključnu ulogu u politici suvremene BiH, koji je izražen kroz separatističke tendencije u Republici Srpskoj, ali isto tako Srpski nacionalisti, u nešto slabijoj mjeri, igraju određenu ulogu u politici nezavisne Crne Gore.
„SRPSKI SVET“ KAO SUVREMENI IZRAZ VELIKOSRPSKE IDEOLOGIJE
Ako bismo povukli paralelu u rješavanju kompleksnih pitanja, problema i događaja između Istočnog pitanja i Jugoslavenskog pitanja devedesetih godina dubokom analizom došli bi do puno podudarajućih elemenata i stavova u rješavanju pitanja samo na suvremeniji način i u suvremenom međunarodnom okružju i odnosu snaga.
Suvremeni koncept Srpskog nacionalizma izražen je kroz „Srpski svet“ , a to je termin kojim od sredine 2020. god. neki srpski intelektualci i političari promiču povezivanje Srba u Srbiji s onima u okolnim državama. Jedni zagovaratelji „Srpskoga sveta” govore o državnom povezivanju Srba u jednu državnu zajednicu, dok drugi govore o kulturnom, gospodarskom i drugom povezivanju Srba u susjednim državama sa Srbijom.
Po nekim tvrdnjama koncept Srpskog svijeta je tek eufemizam za stari koncept Velike Srbije koji koriste suvremeni političari koji sudjeluju u upravljanju Srbijom; dok je po nekim tvrdnjama koncepcija srpskog sveta "podgrijana verzija Velike Srbije", gdje vodeći krugovi Srbije za sada nastoje bez nasilja postići državno ujedinjenje Srbije s raznim teritorijima nastanjenim etničkim Srbima u susjednim zemljama u čemu se oslanjaju na važnu potporu Rusije, pri čemu nije moguće da susjedne države pristanu na takvo što, te se takva koncepcija smatra ozbiljnom prijetnjom regionalnom miru i stabilnosti.
Srpstvo apstraktan je pojam srpskog nacionalizma koji se koristi za ukupnost "srpskih" naroda i zemalja. Upotrebljava se i kao sinonim za Veliku Srbiju ("ujedinjeno srpstvo"). Za ideologe srpskog nacionalizma glavni indikator „srpstva“ je pripadnost pravoslavlju, što Pravoslavnu Crkvu (SPC) predstavlja kao legitimnog predstavnika nacije i zastupnika nacionalnih interesa.
Odatle je izišao Svetosavski nacionalizam koji je srpska desna politička ideologija koja predstavlja spoj Srpskog nacionalizma i pravoslavnog klerikalizma. „Svetosavlje“ kao noviji koncept predstavlja ideologiju vodećih crkvenih pravoslavnih teologa tek od 20. stoljeća čija je sintagma – „jedan narod, jedne religije u jednoj državi“. Analitičari smatraju da je Svetosavlje „sofisticirana intelektualna konstrukcija“ koja ima obilježja sakralizacije nacije i nacionalizacije religije; ono postavlja pravoslavlje u središte srpskog nacionalizma, zatvarajući tako prolaz nepravoslavnima u srpsku političku sferu.
SPOROVI O OPSTANKU I NIJEKANJU VELIKOSRPSKE IDEOLOGIJE
Glavna obilježja velikosrpske ideologije kazao bi da se značajno podudaraju s obilježjima ideologije populističkog desnog radikalizma (društveni fenomen koji se često veže uz političare koji dolaze iz stranaka, uvijek je izdanak nacionalizma, ali se razlikuje od klasičnog nacionalizma jer ga potiče globalizacija i strah od gubitka nacionalnog identiteta) sa temeljnim sastavnicama nativizma (ideologija koja drži kako države trebaju biti naseljene isključivo članovima domicilne skupine - nacije i da ne-domicilni elementi - osobe i ideje predstavljaju temeljnu prijetnju homogenoj naciji-državi), autoritarnost (društveni odnos koji opisuje pretjerano poštovanje autoriteta vlasti, ali i pojedinih osoba kao neosporenih arbitara u svim značajnim pitanjima od važnosti za socijalnu organizaciju života, institucije i politiku) i populizam (naziv kojim se opisuju razni pojedinci, ideologije, pokreti ili političke stranke koji nastoje ili tvrde da nastoje djelovati u interesu najširih slojeva stanovništva tj. naroda, a nasuprot "otuđenih", odnosno korumpiranih i tiranskih društvenih elita).
U Srbiji postoje sporovi o postojanju i snazi velikosrpske ideologije i nacionalizma, tako u svom djelu „Portreti projektanata i izvršilaca rata“ autor Perović, 2001., (str. 71) navodi, citiram: „U središtu krize prve i druge Jugoslavije je srpski nacionalizam. On je ideološki i vojni motor posljednjeg rata“, dok se u zborniku „Velika Srbija – Istine, zablude, zloupotrebe“ (urednika Vasilija Đ. Krestića i Marka Nedića) koji sadrži radove sa skupa u Srpskoj akademiji znanosti i umjetnosti (SANU) iz 2002. godine.
Mihajlo Marković tvrdi, citiram: „Već više od jednog stoljeća legitimne težnje srpskog naroda za oslobađanjem i ujedinjenjem žigošu se od strane zapadnih i srednjoeuropskih sila kao pojave velikosrpske ideologije“, dok filozof Ljubomir Tadić tvrdi, citiram: „Velikosrpski hegemonizam je stereotip, ne počiva na činjenicama i proizvod je kako bi se prikrilo osjećanje krivice a s ciljem sataniziranja Srba i za opravdavanje zločina nad Srbima“ što bi se moglo tumačiti na način da cilj oslobađanja i ujedinjenja Srba, kada je bio na dnevnom redu državne politike Srbije, da je bio legitiman i emancipacijski, a nikako velikosrpski, dok autori Krestić i Nedić u svom zborniku iz 2002. godine navode i smatraju da eventualne nacionalističke ideje i aktivnosti djelo su manjih skupina i pojedinaca, nikako srbijanske državne politike. Nijekanje velikosrpske ideologije stoga je značajan pokazatelj razumijevanja srpske nacionalne ideologije.
